Rozprawka, artykuł czy list formalny? Formy wypowiedzi na maturze rozszerzonej
Trzy prace leżą obok siebie. Pierwsza nie ma tytułu, druga nie ma zwrotu kończącego, trzecia ma tezę dopiero w trzecim akapicie. Każda straciła dokładnie jeden punkt — ten sam, w tym samym podkryterium. Bo na rozszerzeniu forma nie jest kwestią stylu, tylko pozycją w tabeli, gdzie jedna usterka wystarcza do zera.
· aktualizacja:
Trzy prace leżą obok siebie. Pierwsza — artykuł — nie ma tytułu. Druga — list formalny — nie ma zwrotu kończącego. Trzecia — rozprawka — ma tezę dopiero w trzecim akapicie rozwinięcia.
Każda straciła dokładnie jeden punkt, ten sam, w tym samym podkryterium: elementy charakterystyczne dla formy. I żadna nie miała szansy tego odrobić, bo obowiązuje tu zasada, która nie zna stopniowania:
Jedna usterka jest wystarczająca, żeby zakwalifikować pracę na 0 w danym podkryterium.
Na poziomie podstawowym forma nie jest osobno punktowana. Na rozszerzeniu jest — i to w czterech podkryteriach naraz. Zobaczmy, czego wymaga każda z trzech form.
Trzy formy i jeden wybór
Zadanie na rozszerzeniu wygląda inaczej niż na podstawie:
| Parametr | Rozszerzenie | Podstawa |
|---|---|---|
| Liczba tematów | dwa do wyboru | jedno zadanie, bez wyboru |
| Formy | list formalny, rozprawka, artykuł publicystyczny | tekst użytkowy (e-mail, wpis na blogu/forum) |
| Elementy tematu | dwa do omówienia | cztery podpunkty |
| Długość | 200–250 wyrazów | 100–150 |
| Punkty | 13 (22% wyniku) | 12 (20%) |
Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze: dwa tematy do wyboru — zdający zaznacza wybrany temat i zakreśla jego numer. Po drugie: dwa elementy tematu, nie cztery podpunkty. Każdy element jest wart do 2 punktów w tabeli elementów treści, więc razem 4 z 10.
Teksty argumentacyjne mogą zawierać elementy opisu, relacjonowania, sprawozdania, recenzji oraz pogłębionej argumentacji.
Rozprawka
Wypowiedź, w której zdający rozważa zagadnienie podane w poleceniu, przedstawiając argumenty, wspierając je dodatkowymi wyjaśnieniami oraz/lub przykładami. Autor rozprawki, zależnie od tematu, powinien wyrazić aprobatę albo dezaprobatę wobec omawianego zagadnienia albo przedstawić argumenty za i przeciw, odpowiednio sygnalizując przyjęty schemat w tezie.
Dobrze napisana rozprawka według informatora:
- zawiera we wstępie zgodną z tematem, jasno sformułowaną tezę, która zapowiada oczekiwaną strukturę,
- w rozwinięciu omawia zagadnienie przejrzyście i logicznie; wszystkie argumenty konsekwentnie wspierają postawioną tezę,
- zawiera podsumowanie zgodne z tezą oraz argumentacją przedstawioną w rozwinięciu,
- charakteryzuje się stylem formalnym.
Element formy wymagany w tabeli B: teza umiejscowiona we wstępie.
Teza jest na tyle rozbudowanym tematem, że poświęcam jej osobny tekst — łącznie z listą sformułowań, które CKE uznaje za niezapowiadające struktury.
Artykuł publicystyczny
Zdający wyraża swoje stanowisko wobec problemu/zjawiska społecznego wskazanego w poleceniu. Celem artykułu jest rzeczowe przedstawienie omawianej kwestii.
Artykuł może zawierać elementy opisu, sprawozdania, recenzji, komentarze odautorskie, ocenę faktów, elementy opinii, a także podejmować próbę kształtowania opinii czytelników.
Dobrze napisany artykuł:
- ma tytuł przyciągający uwagę czytelnika,
- zawiera wstęp, w którym autor stara się zachęcić do przeczytania tekstu — np. przywołując fakt lub anegdotę, sygnalizując temat w formie pytania, używając barwnego języka,
- może zawierać pytania zachęcające czytelnika do dalszych rozważań,
- zawiera zakończenie zgodne z treścią artykułu.
Element formy wymagany w tabeli B: wypowiedź jest zatytułowana.
Tu leży najczęstsza i najgłupsza strata na całym rozszerzeniu. Brak tytułu to zero w podkryterium elementów charakterystycznych dla formy — jeden z czterech punktów formy, oddany za zapomniane trzy słowa.
Warto też zauważyć różnicę wobec rozprawki: w artykule pytanie we wstępie jest zaletą (wprost wymienioną jako sposób zachęcenia czytelnika), podczas gdy w rozprawce pytanie zamiast tezy obniża punktację. Ta sama technika, dwa przeciwne skutki.
List formalny
List jest napisany w odpowiedzi na sytuację określoną w zadaniu. Może to być np. list czytelnika do gazety/czasopisma lub list mieszkańca do władz miasta.
List może zawierać elementy opisu, sprawozdania, recenzji itp.
Dobrze napisany list formalny:
- zawiera we wstępie określenie celu, w jakim został napisany,
- omawia zagadnienie przejrzyście i logicznie,
- zawiera elementy typowe dla formy, w tym odpowiedni zwrot rozpoczynający i odpowiedni zwrot kończący.
Element formy wymagany w tabeli B: odpowiedni zwrot rozpoczynający i odpowiedni zwrot kończący. Oba — brak jednego z nich to zero w tym podkryterium.
Cztery elementy formy — wspólne dla wszystkich trzech form
Poza pierwszym podkryterium (które różni się formą) pozostałe trzy są identyczne dla R, A i L:
| Element | Warunek na 1 punkt |
|---|---|
| 1. Elementy charakterystyczne | R: teza we wstępie • A: tytuł • L: zwrot rozpoczynający i kończący |
| 2. Kompozycja | Widoczny zamysł kompozycyjny, funkcjonalnie uzasadnione proporcje wstępu, rozwinięcia i zakończenia |
| 3. Segmentacja | Tekst uporządkowany; podział na akapity merytorycznie uzasadniony |
| 4. Długość pracy | 180–280 wyrazów |
Trzy obserwacje z ocenionych prac:
Brak zakończenia zeruje kompozycję. W artykule ocenionym na 3/13: praca ma tylko wstęp i rozwinięcie, brak jest zakończenia, co oznacza, że kompozycja pracy jest zaburzona.
Za krótkie zakończenie to jeszcze nie zero, ale ostrzeżenie. W liście ocenionym na 11/13: uwzględnione zostały wszystkie części pracy (wstęp, rozwinięcie i zakończenie), ale proporcje są zaburzone (zakończenie jest za krótkie).
Jeden akapit za dużo zeruje segmentację. W rozprawce ocenionej na 5/13: brak konsekwencji w układzie graficznym pracy (jeden akapit niepotrzebnie wydzielony).
Pełny mechanizm przeliczania: zgodność z poleceniem krok po kroku.
Styl: osobna pułapka poza tabelą formy
Forma wpływa jeszcze w jednym miejscu — w kryterium zakresu środków językowych:
Jeżeli w wypowiedzi występują rażące/liczne uchybienia w stosowności i/lub jednolitości stylu, to liczbę punktów przyznanych za zakres można obniżyć o 1 punkt (maksymalnie do zera).
Stosowność to dostosowanie środków językowych do wybranej formy. Styl niestosowny to np. zbyt metaforyczny albo zbyt bliski potocznemu w odmianie mówionej.
Jednolitość to konsekwentne posługiwanie się jednym stylem. Styl jest niejednolity, jeśli zdający miesza style bez uzasadnienia — np. w rozprawce pojawiają się fragmenty nazbyt potoczne z wtrętami ze stylu urzędowego. Mieszanie stylów jest akceptowane, o ile jest funkcjonalne, czyli czemuś służy.
Rozprawka wymaga stylu formalnego wprost. Więcej: zakres środków językowych.
Studium przypadku: list formalny na 11 punktów
Temat 1.: Napisz list do uczniów szkoły partnerskiej, w którym uzasadnisz potrzebę zorganizowania akcji przeciw marnowaniu żywności oraz przedstawisz jej projekt.
Dear Students,
I’m writting this letter in order to draw attention to a problem we are all facing. I am talking about wasting food. (…)
We have been thinking about a way to solve this problem for a long time. (…) Next month in our school will show up a green box next to a gym and a blue box next to √ library. (…)
I hope a lot √ schools join us because the problem is very important.
Best regards, XYZ
Ocena CKE za zgodność z poleceniem: 4 punkty.
- Wstęp poprawny, zgodny z tematem, określa cel listu — czyli spełnia warunek typowy dla formy L.
- Element 1 (uzasadnienie potrzeby akcji): zdający odnosi się do problemu głodu na świecie, ale argumentacja jest powierzchowna.
- Element 2 (projekt akcji): właściwie zrealizowany — szczegółowo omówiony pomysł pojemników plus wzmianka o spotkaniu.
- Zakończenie: zgodne z tematem i treścią, ale schematyczne.
- Fragmenty odbiegające: brak.
- Forma: odpowiedni zwrot rozpoczynający i kończący; wszystkie części obecne, ale proporcje zaburzone (za krótkie zakończenie); konsekwencja graficzna zachowana; długość w granicach.
Razem: zgodność 4, spójność 2, zakres 2, poprawność 2 — 11 na 13.
Warto pokazać uczniom, gdzie uciekły dwa punkty: powierzchowna argumentacja przy pierwszym elemencie i schematyczne zakończenie. Nie język — sposób omówienia tematu.
Studium przypadku: artykuł, który zgubił drugi element
Temat 2.: Napisz artykuł, w którym omówisz przyczyny tego zjawiska i opiszesz miejsce, które spełniłoby oczekiwania osób zainteresowanych takim wyjazdem — chodziło o wakacje odcięte od cywilizacji.
PERFECT PLACE TO STAY IN THE MOUNTAINS
(…) I know a place in √ Tatry mountains where √ is √ good apartment. (…) It is in the centre of town but it is not long to go in the mountains. It has a swiming pool and jacuzzi. √ Lunapark Tatralandia is 10 km from there. It has more than 150 attractions for tourists (…). It has many tourists every day.
Ocena CKE: zgodność z poleceniem 1 punkt, razem 3 na 13.
Artykuł ma tytuł — czyli zdobył punkt za elementy charakterystyczne dla formy. Ale:
- wprowadzenie zgodne z tematem, lecz mało oryginalne, niezachęcające do lektury (a przy artykule to właśnie „ciekawe, oryginalne, zachęcające“ jest warunkiem 2 punktów),
- drugi element tematu nie jest zrealizowany — zarówno lokalizacja apartamentu, jak i opisane atrakcje wskazują na miejsce masowo odwiedzane przez turystów,
- brak zakończenia → zero za kompozycję,
- fragment odbiegający od tematu (ostatni akapit).
To jest lekcja o czytaniu tematu, nie o pisaniu artykułów. Zdający napisał akapit o miejscu — tylko o zupełnie innym miejscu niż to, o które chodziło.
Co wtedy?
Czy można wybrać formę?
Nie wprost. Zdający wybiera jeden z dwóch tematów, a forma jest przypisana do tematu w poleceniu.
Co, jeśli w artykule zabraknie tytułu?
Zero w podkryterium „elementy charakterystyczne dla formy“ — jeden z czterech punktów elementów formy. Jedna usterka wystarczy do zera w tym podkryterium.
Czy w rozprawce można zacząć od pytania?
Pytanie zamiast tezy nie pozwala określić stanowiska i kwalifikuje wstęp maksymalnie na poziom 1. Można natomiast zacząć od kontekstu i postawić tezę w kolejnym zdaniu — tak robi praca na 13 punktów.
Ile akapitów powinna mieć praca?
Informator nie podaje liczby. Wymaga, żeby podział na akapity był merytorycznie uzasadniony — a jeden akapit wydzielony bez powodu zeruje podkryterium segmentacji.
Czy rozprawka musi być formalna?
Tak — informator wymienia styl formalny jako cechę dobrze napisanej rozprawki. Uchybienia w stosowności lub jednolitości stylu mogą obniżyć punktację za zakres środków o 1 punkt.
Czym różni się artykuł od rozprawki?
Celem. Rozprawka rozważa zagadnienie i wymaga tezy zapowiadającej strukturę. Artykuł rzeczowo przedstawia kwestię, wymaga tytułu i wstępu zachęcającego do lektury, może kształtować opinie czytelników.
Czy list formalny wymaga podpisu?
Wymaga odpowiedniego zwrotu rozpoczynającego i kończącego — to warunek punktu w tabeli formy. W przykładowej pracy jest to Dear Students oraz Best regards, XYZ.
Trzy formy, cztery podkryteria, jedna zasada
Przy każdej pracy te same pytania: czy element charakterystyczny dla formy jest obecny? czy proporcje części są uzasadnione? czy akapity mają sens? czy długość mieści się w granicach? A jedna usterka w którymkolwiek — zero w tym podkryterium.
Classovo sprawdza elementy formy osobno dla rozprawki, artykułu i listu, pokazuje je razem z elementami treści i wylicza wynik obok pozostałych kryteriów matury rozszerzonej.
Pięć prac miesięcznie sprawdzisz za darmo — bez karty, bez zobowiązań.
Opisy form wypowiedzi, tabela elementów formy oraz przykładowe ocenione prace pochodzą z Informatora o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2024/2025, opracowanego przez Centralną Komisję Egzaminacyjną.