Teza w rozprawce na maturze rozszerzonej – jedno zdanie, które ustawia całą pracę

Is it a good idea?

Brzmi jak dobre otwarcie rozprawki. Naturalne, wciąga czytelnika, zapowiada rozważania. Uczniowie piszą tak, bo tak uczy się pisać wstępy.

I jest to teza warta maksymalnie 1 punkt zamiast 2 — bo nie pozwala określić, jakie stanowisko zajmuje autor. Informator wymienia to zdanie z nazwy, razem z kilkoma innymi, które wyglądają równie niewinnie.

Teza to jedno zdanie, a rozlicza się z niej dwa podkryteria: wstęp w tabeli elementów treści i „elementy charakterystyczne dla formy“ w tabeli elementów formy. Do tego rzutuje na ocenę podsumowania. Warto wiedzieć dokładnie, jak ją zbudować.

Reguła nadrzędna

W pełni poprawna teza musi zapowiadać oczekiwaną strukturę rozprawki. Jeśli teza nie zapowiada oczekiwanej struktury rozprawki, może być zakwalifikowana maksymalnie na poziom 1.

Czyli: teza może być zgodna z tematem, elegancko sformułowana i spójna z rozwinięciem — a i tak dostanie 1 punkt zamiast 2, jeśli czytelnik nie wie po niej, czego się spodziewać po pracy.

Wymagana struktura zależy od typu rozprawki, a te są dwa.

Dwa typy rozprawki, dwa rodzaje tezy

Rozprawka „za i przeciw“

Teza musi wskazywać, że będą rozpatrywane wady i zalety / dobre i złe strony. Wzory podane przez CKE:

• There are advantages and disadvantages of …
• … brings many benefits, but also has a number of drawbacks.

Rozprawka z własną opinią

Teza musi określać, jakie stanowisko zajmuje zdający. Wzory podane przez CKE:

• I think it is a good idea
• In my opinion it is the wrong decision
• I’m in favour of such a solution but I can also see a lot of dangers
• This idea has many disadvantages

Zwróć uwagę na trzeci wzór. Można zająć stanowisko niejednoznaczne — jestem za, ale widzę zagrożenia — o ile jest to stanowisko, a nie uchylenie się od niego.

Trzy sposoby, żeby teza nie zapowiadała struktury

Informator wymienia je wprost. To najcenniejsza lista w całym temacie, bo pokazuje granicę.

1. Teza jednostronna w rozprawce „za i przeciw“

Teza wskazuje na rozpatrywanie tylko wad ALBO tylko zalet, podczas gdy temat wymaga obu stron.

Jeśli polecenie brzmi przedstaw zalety i wady, a teza mówi Installing cameras at schools is a very good solution, struktura nie została zapowiedziana — mimo że zdanie jest jasne i zgodne z tematem.

2. Stwierdzenie lub pytanie bez stanowiska

Cztery przykłady podane przez CKE:

Teza	Dlaczego nie działa
Is it a good idea?	Pytanie — nie wiadomo, co sądzi autor
Should this idea be introduced or not?	jw.
I can’t say if it is good or bad.	Deklaracja braku stanowiska
I don’t know what to think about it.	jw.

To jest pułapka, w którą wpadają uczniowie uczeni „zacznij od pytania retorycznego“. W artykule pytanie we wstępie jest zaletą — informator wymienia je jako przykład ciekawego, oryginalnego wprowadzenia. W rozprawce z własną opinią to samo pytanie obniża punktację.

3. Wyłącznie stanowisko innych osób

Zdający określa wyłącznie stanowisko innych osób w rozprawce, w której ma wyrazić własną opinię, np. Many people think this is a good idea, but it also has many opponents.

Zdanie jest poprawne, zgrabne i… nie mówi nic o autorze. Typowa konstrukcja „na rozgrzewkę“, po której uczeń zapomina dodać własne zdanie.

Teza to obietnica, z której praca jest rozliczana

Drugi warunek pełnych punktów: stanowisko wyrażone w tezie musi być spójne z treścią rozwinięcia.

Teza jest kwalifikowana jako „nie w pełni zgodna z argumentacją przedstawioną w rozwinięciu“, jeśli:

• zdający pomija w rozwinięciu kwestie zasygnalizowane w tezie — np. teza zapowiada argumenty za i przeciw, a rozwinięcie przedstawia tylko wady albo tylko zalety,
• zdający wprowadza argumenty sprzeczne z tezą — np. teza zapowiada omawianie pozytywnych stron, a w rozwinięciu pojawiają się również wady.

Ważny wyjątek

W rozprawce z własną opinią jest akceptowane podanie argumentów sprzecznych z tezą — pod warunkiem że zdający wskazuje na poglądy innych osób po to, żeby wyjaśnić, dlaczego się z nimi nie zgadza. Wzór z informatora:

Although for many people this solution makes sense for economic reasons, in my opinion, money is not everything.

Czyli kontrargument tak, ale zaadresowany, a nie porzucony.

Studium przypadku: teza, która kosztowała punkty

Temat 4. z informatora: Niektórzy uważają, że osoby mieszkające w blokach nie powinny mieć psów. Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoją opinię.

Teza zdającego:

In my opinion, this decision is not good for √ people we live around or √ animals themselfs.

Formalnie wszystko się zgadza: In my opinion to jeden z wzorów CKE, stanowisko jest jasne (przeciw psom w blokach), teza odnosi się do obu elementów tematu.

A potem w rozwinięciu pojawia się:

One of the advantages of √ dog in a flat is that people who don’t have families often feel alone, so a pet might be a good idea. Why shouldn’t they keep them?

Ocena CKE: teza adekwatna do tematu, ale niezgodna z treścią rozprawki — teza zapowiada negatywny stosunek autora rozprawki do pomysłu trzymania psów w blokach, ale część rozwinięcia przedstawia zalety.

Kluczowe: to nie jest kwestia „zmiany zdania“. Gdyby zdający napisał Although some people argue that dogs help lonely seniors, in my opinion the drawbacks outweigh this benefit, kontrargument byłby zaadresowany i teza pozostałaby spójna. Bez tego zdania rozwinięcie po prostu przeczy wstępowi.

Praca dostała za zgodność z poleceniem 2 punkty na 5, a łącznie 5 na 13.

Teza, która działa

Ta sama sesja, temat 3.: Napisz rozprawkę, w której przedstawisz zalety i wady wprowadzenia monitoringu w szkołach.

There has been discussion recently about installing the monitoring systems at schools. It is believed that introducing such a solution has both advantages and disadvantages. They have to be considered thoroughly.

Ocena CKE: teza adekwatna do tematu, zgodna z treścią rozprawki. Praca dostała 5 na 5 za zgodność z poleceniem i 13 na 13 łącznie.

Rozbierzmy, co ta teza robi dobrze:

1. Zapowiada strukturę wprost — both advantages and disadvantages, dokładnie wzór CKE dla rozprawki za i przeciw.
2. Jest umiejscowiona we wstępie — to osobny punkt w tabeli elementów formy.
3. Dotrzymuje obietnicy — rozwinięcie ma najpierw dwa akapity zalet (To start with, Moreover), potem trzy akapity wad (However, What is more, There are also limitations).
4. Ma pokrycie w zakończeniu — Schools can benefit as far as security is concerned, but monitoring does not come cheap, czyli podsumowanie obu stron.

Zwróć uwagę na jeszcze jedną rzecz: teza jest trzecim zdaniem, nie pierwszym. Wstęp zaczyna się od kontekstu (There has been discussion recently), potem przychodzi teza, a na końcu zapowiedź (They have to be considered thoroughly). Trzy zdania, każde z inną funkcją.

Gdzie teza jest punktowana

Warto uświadomić maturzystom, ile miejsc naraz zależy od jednego zdania:

Miejsce	Co jest oceniane
Tabela A, element 1 (wstęp)	Czy teza jasna, zgodna z tematem oraz z argumentacją; czy zapowiada strukturę — do 2 punktów
Tabela B, element 1 (elementy charakterystyczne dla formy)	Czy teza jest umiejscowiona we wstępie — 1 punkt, zero przy jednej usterce
Tabela A, element 4 (podsumowanie)	Zakończenie ograniczone do przeformułowania tezy to poziom 1, nie 2

Do tego teza rzutuje pośrednio na elementy 2 i 3 — jeśli rozwinięcie nie realizuje tego, co zapowiedziała, cierpi ocena obu elementów tematu.

Cały mechanizm punktowania: zgodność z poleceniem krok po kroku.

Jak ćwiczyć tezę na lekcji

Trzy ćwiczenia, które wynikają wprost z reguł CKE:

1. Sortowanie tez. Rozdaj dziesięć zdań i poproś o podział: zapowiada strukturę / nie zapowiada. Wrzuć tam Is it a good idea? i Many people think this is a good idea, but it also has many opponents — to najczęstsze pomyłki.
2. Test obietnicy. Uczeń pisze tezę, zasłania ją i wypisuje z rozwinięcia, co faktycznie omówił. Potem porównuje. Rozjazd widać natychmiast.
3. Ratowanie kontrargumentu. Daj rozwinięcie sprzeczne z tezą i poproś o dopisanie jednego zdania w stylu Although…, in my opinion…, które przywróci spójność.

Co wtedy?

Czy teza może być pytaniem?

W rozprawce nie. Pytanie w rodzaju Is it a good idea? nie pozwala określić stanowiska i kwalifikuje wstęp maksymalnie na poziom 1. W artykule pytanie we wstępie jest natomiast wymieniane jako przykład ciekawego wprowadzenia.

Czy w rozprawce „za i przeciw“ trzeba mieć własne zdanie?

Nie — teza ma zapowiadać rozpatrywanie wad i zalet. Własne stanowisko jest wymagane w rozprawce opiniującej.

Czy można podać argument sprzeczny z własną tezą?

Tak, jeśli przywołujesz poglądy innych osób po to, żeby wyjaśnić, dlaczego się z nimi nie zgadzasz. Wzór CKE: Although for many people this solution makes sense for economic reasons, in my opinion, money is not everything.

Gdzie umieścić tezę?

We wstępie — to warunek punktu w podkryterium „elementy charakterystyczne dla formy“. Nie musi być pierwszym zdaniem; w pracy na 13 punktów jest drugim z trzech.

Czy zakończenie może powtarzać tezę?

Może, ale innymi słowami. Zakończenie ograniczone do przeformułowania tezy jest oceniane jako schematyczne, czyli poziom 1 zamiast 2.

Co, jeśli teza zapowiada wady i zalety, a napiszę tylko wady?

Teza zostanie zakwalifikowana jako nie w pełni zgodna z argumentacją przedstawioną w rozwinięciu — czyli poziom 1. Dodatkowo ucierpi realizacja elementów tematu.

Czy teza niezgodna z tematem to zero?

Tak. Teza niezgodna z tematem, znacznie odbiegająca od tematu oraz niezgodna z argumentacją, teza niejasna albo wstęp niekomunikatywny to 0 punktów w tym elemencie.

Jedno zdanie, trzy podkryteria

Sprawdzenie tezy to za każdym razem te same pytania: zapowiada strukturę? jest we wstępie? czy rozwinięcie dotrzymuje obietnicy? czy zakończenie do niej wraca?

Classovo sprawdza tezę pod kątem wszystkich tych warunków i pokazuje ją w kontekście pozostałych kryteriów matury rozszerzonej — wraz z konkretnym wskazaniem, w którym miejscu rozwinięcie rozjeżdża się ze wstępem.

Pięć prac miesięcznie sprawdzisz za darmo — bez karty, bez zobowiązań.

Wzory tez, lista tez niezapowiadających struktury oraz przykładowe ocenione wypowiedzi pochodzą z Informatora o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2024/2025, opracowanego przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. O rozróżnianiu typów rozprawki piszemy też w tekście o opinion essay i for-and-against.