Zakres środków językowych na maturze podstawowej – jak zdobyć 3 punkty
· aktualizacja:
There were many cars on the road.
Heavy traffic.
Ten sam komunikat, ten sam poziom trudności, dwa słowa zamiast siedmiu. I dokładnie na takich zamianach rozstrzyga się różnica między jednym a trzema punktami w kryterium, które na maturze podstawowej jest najwyżej punktowanym kryterium językowym — wartym więcej niż poprawność.
Jest tu jednak haczyk, który odbiera punkty nawet uczniom z naprawdę bogatym słownictwem. Zacznijmy od skali.
Skala: cztery poziomy zamiast trzech
| Punkty | Kiedy |
|---|---|
| 3 pkt | Szeroki zakres środków językowych; liczne precyzyjne sformułowania |
| 2 pkt | Zadowalający zakres; oprócz środków o wysokim stopniu pospolitości kilka precyzyjnych sformułowań |
| 1 pkt | Ograniczony zakres; głównie środki o wysokim stopniu pospolitości |
| 0 pkt | Bardzo ograniczony zakres; wyłącznie najprostsze środki ALBO zakres uniemożliwiający zrealizowanie polecenia |
Poziomem odniesienia jest B1:
- szeroki — zróżnicowane środki na poziomie B1 lub wyższym, umożliwiające swobodne i precyzyjne zrealizowanie polecenia,
- zadowalający — środki na poziomie B1, umożliwiające w miarę swobodne i precyzyjne zrealizowanie polecenia,
- ograniczony — mało zróżnicowane środki, często poniżej B1; polecenie da się zrealizować, ale wypowiedzi brakuje precyzji,
- bardzo ograniczony — środki znacznie poniżej B1, użyte jedynie najprostsze.
Różnica między 3 a 2 punktami to różnica między liczne a kilka precyzyjnych sformułowań oraz między swobodnie a w miarę swobodnie.
Haczyk: decyduje słabsza z dwóch osi
To jest reguła, która kosztuje najwięcej punktów w praktyce, a bywa pomijana:
Praca może otrzymać liczbę punktów wskazaną w tabeli, jeśli spełnia wszystkie wymogi określone dla danej kategorii punktowej. Jeśli spełnia je tylko częściowo, jest kwalifikowana na poziom niższy — np. praca, która charakteryzuje się szerokim zakresem leksyki, ale zadowalającym zakresem struktur gramatycznych, otrzymuje 2 punkty.
Kryterium ma dwie osie — środki leksykalne i struktury gramatyczne — i liczy się słabsza z nich.
Konsekwencja jest bezlitosna dla popularnej strategii „nauczę się listy fajnych słówek“. Maturzysta, który wpleci stunning, remarkable i fascinating w same zdania pojedyncze w czasie Present Simple, dostanie 2 punkty, nie 3. I odwrotnie: bogata składnia z ubogim słownictwem też zatrzymuje się na dwójce.
Na trzy punkty trzeba obu naraz.
Co to znaczy „precyzyjne“
Definicja z informatora maturalnego jest szersza niż u ósmoklasistów i ma trzy składniki:
Przez „precyzyjne sformułowania“ rozumie się wyrażanie myśli z wykorzystaniem słownictwa swoistego dla tematu i unikanie wyrazów o wysokim stopniu pospolitości, takich jak nice, great, interesting, stosowanie typowych dla danego języka związków wyrazowych oraz struktur gramatycznych precyzyjnie pasujących do danej sytuacji komunikacyjnej (np. heavy traffic zamiast many cars on the road; There is a book on the table. zamiast On the table is a book.).
Trzy wyrazy wskazane z nazwy jako te do unikania: nice, great, interesting. To dokładnie słowa, którymi maturzyści wypełniają zdania, gdy brakuje im pomysłu.
Dwa przykłady kontrastowe warte zapamiętania:
- heavy traffic zamiast many cars on the road — kolokacja zamiast opisowego omówienia,
- There is a book on the table. zamiast On the table is a book. — naturalna struktura zamiast kalki z polskiego.
Reguła, która ratuje punkty: drobne błędy nie wykluczają
Bardzo ważne rozróżnienie, o którym warto powiedzieć uczniom bojącym się używać trudniejszych struktur:
Do zakresu środków językowych zalicza się środki leksykalne oraz struktury gramatyczne użyte poprawnie lub z drobnymi błędami, np. ortograficznymi — pod warunkiem że zdający stosuje te struktury odpowiednio do sytuacji komunikacyjnej, a kontekst jest jasny i zrozumiały dla odbiorcy. Przykład z informatora: The book was writen in the 19th century.
Strona bierna z literówką nadal liczy się do zakresu. Uczeń nie traci punktu w tym kryterium za to, że spróbował — traci go tylko wtedy, gdy struktura nie pasuje do sytuacji albo kontekst przestaje być zrozumiały.
To odwraca typową kalkulację ucznia „lepiej napiszę prościej, żeby nie zrobić błędu“. W zakresie próbowanie się opłaca; błąd zostanie policzony osobno w poprawności, która jest warta mniej (2 punkty wobec 3).
Granica przebiega tam, gdzie błąd znacznie zaburza komunikację — wtedy uruchamia się mechanizm degradacji w kryterium treści i strata jest wielokrotna.
Praca na 3 punkty, rozłożona przez CKE
Zadanie 16. z informatora, wpis na blogu o zwycięstwie w biegu ulicznym. CKE nie tylko przyznała 3 punkty, ale wypisała, co dokładnie na to zapracowało — i widać w tym obie osie:
Środki leksykalne: take part in; recognise; managed to achieve; proud of myself.
Struktury gramatyczne: was organised; started running […] and working out; I’ve always wanted to win something; to make people see; People watching the run reacted so amazingly.
Precyzyjne sformułowania związane z tematem: running long distances; a new pair of comfortable trainers; reached finish line; huge applause.
Wyrażenia charakterystyczne dla angielskiego: everyone under 30; I could hear my name all around.
Uzasadnienie CKE mówi o środkach charakterystycznych dla wyższego poziomu zaawansowania językowego — ale spójrz na tę listę. Strona bierna, imiesłów w funkcji przydawki (People watching the run), Present Perfect, konstrukcja to make somebody do something, kilka kolokacji. To repertuar B1, a nie akrobacje.
Warto zwrócić uwagę na a new pair of comfortable trainers. Nie new shoes — para, nowa, wygodna, do biegania. Precyzja to zagęszczenie informacji, nie egzotyka słowa.
Praca na 2 punkty: jedna oś mocna, druga słabsza
Ta sama sytuacja, wersja druga (7/12). Uzasadnienie CKE jest podręcznikowym przykładem reguły słabszej osi:
Zadowalający zakres środków językowych; zdający w miarę swobodnie realizuje polecenie, używając zróżnicowanych struktur gramatycznych, w tym zdań podrzędnie złożonych, np. I was searching for something in the Internet and I saw an invitation; When I told my mum about it, she said that I had to do exercise; everyone was; if you have a story […] send it to me; środki leksykalne są mniej zróżnicowane; w pracy występuje kilka precyzyjnych sformułowań, np. searching for something; do whatever I want; the best competitor, ale zdający używa głównie leksyki o wysokim stopniu pospolitości.
Gramatyka jest tu naprawdę niezła — zdania podrzędnie złożone, mowa zależna, tryb warunkowy, Past Continuous. Ale leksyka nie nadąża. Efekt: 2 punkty, nie 3.
Praca na 1 punkt i praca na 0
1 punkt (zadanie 17., 7/12): ograniczony zakres; środki leksykalne oraz gramatyczne są mało zróżnicowane; zdający używa głównie słownictwa oraz struktur o wysokim stopniu pospolitości; w wypowiedzi występują jedynie pojedyncze precyzyjne sformułowania, np. I hope you don’t mind.
Jedno precyzyjne sformułowanie w całej pracy. Obie osie słabe naraz.
0 punktów (zadanie 17., 2/12): bardzo ograniczony zakres; użyte zostały wyłącznie najprostsze środki gramatyczne i leksykalne, występują często powtórzenia oraz fragmenty przepisane z podanego wstępu do e-maila.
Ostatni człon to ostrzeżenie warte przekazania klasie. Przepisywanie podanego początku nie tylko nie wlicza się do limitu wyrazów — jest liczone przeciwko uczniowi w ocenie zakresu.
Cztery wymiany, które podnoszą zakres
| Zamiast | Lepiej | Dlaczego |
|---|---|---|
| nice, great, interesting | huge, comfortable, amazing, strange | Konkretna cecha zamiast oceny ogólnej |
| many cars on the road | heavy traffic | Kolokacja typowa dla angielskiego |
| I got new shoes | I bought a new pair of comfortable trainers | Zagęszczenie informacji |
| On the table is a book. | There is a book on the table. | Naturalna struktura zamiast kalki |
I jedna rada strukturalna, wynikająca z reguły słabszej osi: jeśli praca jest napisana samymi zdaniami pojedynczymi, żadne słownictwo nie wyciągnie jej na 3 punkty. Warto ćwiczyć minimum jedno zdanie podrzędnie złożone na akapit — przy czterech podpunktach to cztery okazje.
Co wtedy?
Czy uczeń musi używać idiomów, żeby dostać 3 punkty?
Nie. W pracy ocenionej na 3 punkty CKE wskazała kolokacje (huge applause, take part in), stronę bierną i Present Perfect — repertuar poziomu B1, nie idiomy.
Uczeń ma świetne słownictwo, ale pisze proste zdania. Ile dostanie?
Maksymalnie 2 punkty. Praca spełniająca wymogi tylko częściowo jest kwalifikowana na poziom niższy — decyduje słabsza z dwóch osi: leksyka i gramatyka.
Czy struktura z błędem liczy się do zakresu?
Tak, jeśli błąd jest drobny (np. ortograficzny), struktura jest użyta odpowiednio do sytuacji, a kontekst pozostaje jasny. Informator podaje przykład The book was writen in the 19th century.
Kiedy zakres dostaje 0 punktów?
Gdy użyto wyłącznie najprostszych środków albo gdy zakres uniemożliwia zrealizowanie polecenia. Powtórzenia i fragmenty przepisane z podanego wstępu działają na niekorzyść.
Czy przepisanie podanego początku pomaga?
Nie. Nie wlicza się do limitu wyrazów, a w ocenie zakresu jest wskazywane jako argument za obniżeniem punktacji.
Jaki poziom językowy jest wymagany?
B1. Szeroki zakres to B1 lub wyżej, zadowalający to B1, ograniczony to często poniżej B1.
Czy powtarzanie tego samego precyzyjnego zwrotu się liczy?
Kryterium ocenia zróżnicowanie środków, więc powtórzenia nie budują zakresu — w pracy na 0 punktów CKE wymieniła je wprost jako wadę.
Najwyżej punktowane kryterium językowe
Trzy punkty za zakres to więcej niż za poprawność — i jednocześnie najbardziej ocenne kryterium na maturze podstawowej. Dwie osoby potrafią policzyć „liczne precyzyjne sformułowania“ inaczej, zwłaszcza przy trzydziestej pracy z rzędu.
Classovo wypisuje konkretne wyrażenia i struktury z pracy ucznia, które kwalifikują się jako precyzyjne, ocenia obie osie osobno i pokazuje wynik obok pozostałych kryteriów matury podstawowej.
Pięć prac miesięcznie sprawdzisz za darmo — bez karty, bez zobowiązań.
Skala punktowa, definicje poziomów zakresu oraz listy wyrażeń wskazanych w ocenionych wypowiedziach pochodzą z Informatora o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2024/2025, opracowanego przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. O idiomach i kolokacjach na poziomie rozszerzonym piszemy osobno.