Zakres środków językowych na egzaminie ósmoklasisty – czym są »precyzyjne sformułowania«
· aktualizacja:
Kino mi się podoba, ponieważ jest duże i fajne.
Kino mi się podoba, ponieważ w salach są wygodne fotele i duży ekran.
Ten sam uczeń, ten sam poziom gramatyczny, ta sama długość zdania. Zero idiomów, zero zaawansowanych struktur po obu stronach. A pierwsza wersja to 1 punkt za zakres środków, druga 2.
Cała różnica mieści się w jednym pojęciu z informatora — precyzyjne sformułowania. I to jest dobra wiadomość, bo oznacza, że te dwa punkty zdobywa się nie erudycją, tylko konkretem.
Skala: trzy poziomy
| Punkty | Kiedy |
|---|---|
| 2 pkt | Zadowalający zakres środków językowych; oprócz środków o wysokim stopniu pospolitości w wypowiedzi występuje kilka precyzyjnych sformułowań |
| 1 pkt | Ograniczony zakres; w wypowiedzi użyte są głównie środki językowe o wysokim stopniu pospolitości |
| 0 pkt | Bardzo ograniczony zakres w znacznym stopniu uniemożliwiający realizację polecenia |
Zwróć uwagę na sformułowanie w wierszu na 2 punkty: oprócz środków o wysokim stopniu pospolitości. Nikt nie wymaga, żeby uczeń pisał całą pracę wyszukanym językiem. Ma być zwyczajnie — plus kilka miejsc, gdzie jest konkretnie.
I na drugi szczegół: zero dostaje się nie za ubogi język, tylko za język tak ubogi, że uniemożliwia realizację polecenia. To wysoko postawiona poprzeczka w drugą stronę — pracy, którą da się zrozumieć, trudno dać 0 punktów w tym kryterium.
Co to znaczy „precyzyjne“
Definicja z informatora:
Przez pojęcie „precyzyjne sformułowania“ rozumie się wyrażanie myśli z wykorzystaniem słownictwa swoistego dla tematu i unikanie wyrazów oraz struktur o wysokim stopniu pospolitości, takich jak miły, interesujący, fajny.
Trzy wyrazy wskazane z nazwy: miły, interesujący, fajny. Po angielsku ich odpowiedniki to nice, interesting, fun/cool — i to są dokładnie te słowa, którymi uczniowie wypełniają prace, gdy nie wiedzą, co napisać.
Mechanizm jest prosty: te wyrazy nie niosą informacji. The house is nice nie mówi odbiorcy nic o domu. The house has huge windows mówi. Precyzja to nie poziom trudności słowa, tylko jego zawartość informacyjna.
Do definicji dołączony jest jeszcze drugi wymiar — charakterystyczny dla danego języka sposób wyrażania znaczeń:
There is a book on the table. zamiast On the table is a book.
Czyli naturalna angielska konstrukcja zamiast kalki z polskiego. Uczeń, który zna wzorzec there is / there are, pokazuje znajomość angielskiego, a nie tylko znajomość angielskich słów.
Poziom odniesienia: zadowalający zakres to środki leksykalno-gramatyczne, których można oczekiwać od absolwenta szkoły podstawowej na poziomie A2, ujęte w zakresie struktur w informatorze. Nie B1, nie B2. A2.
Lista, która zaskakuje
Teraz najmocniejszy argument w całym tym temacie. Oto sformułowania, które CKE wskazała jako precyzyjne w pracy ocenionej na 2 punkty za zakres (zadanie 21., e-mail ze szkolnej wymiany):
go sightseeing; I’m staying; huge windows; There are four bedrooms; the family I live with; know many English words
Przeczytaj to jeszcze raz. Żadnego idiomu. Żadnego phrasal verba z górnej półki. Żadnego czasu Past Perfect.
- go sightseeing — jeden czasownik zamiast we go to see interesting places
- I’m staying — czas Present Continuous użyty tam, gdzie trzeba, zamiast I live
- huge windows — jeden przymiotnik zamiast very big
- There are four bedrooms — konkretna liczba plus naturalna konstrukcja
- the family I live with — zdanie względne bez zaimka
- know many English words — kolokacja
To jest cała tajemnica. Poprzeczka jest znacznie niżej, niż zakłada większość uczniów i nauczycieli. Nie trzeba It’s raining cats and dogs. Trzeba huge zamiast very big.
W drugiej pracy z tego samego zadania, ocenionej na 1 punkt, ten sam dom opisany jest tak: They live in a beautiful house. My room is big. Ten sam temat, ta sama gramatyka — i brak choćby jednego konkretu.
Analogicznie w zadaniu 22. (wpis na blogu o wolontariacie w zoo) CKE wskazała jako precyzyjne: saw something; give bananas to monkeys; ate a piece of banana; the rest of it; strange; clean. Znowu — strange zamiast interesting, a piece of banana zamiast banana.
Cztery wymiany, które podnoszą zakres
Skoro precyzja polega na konkrecie, przygotowanie sprowadza się do kilku nawyków. Poniżej wymiany oparte wprost na słownictwie z ocenionych prac:
| Zamiast | Lepiej | Dlaczego |
|---|---|---|
| nice, interesting, fun | huge, strange, modern, responsible | Konkretna cecha zamiast oceny ogólnej |
| very big | huge | Jeden precyzyjny wyraz zamiast wzmocnienia |
| The house is big. | There are four bedrooms. | Liczba + naturalna konstrukcja |
| go to see interesting places | go sightseeing | Kolokacja swoista dla tematu |
Zwróć uwagę na drugi wiersz, bo pracuje podwójnie. Very nie tylko nie podnosi zakresu — ono nie liczy się też jako rozwinięcie podpunktu w kryterium treści. Ta sama zamiana daje korzyść w dwóch kryteriach naraz, o czym piszę szerzej w tekście o tabeli treści.
Pułapka: bogaty język, który odbiera punkty
Naturalne pytanie brzmi: skoro precyzja się opłaca, to może warto nauczyć uczniów idiomów i wrzucać je gdzie się da?
Ostrożnie. Zakres to jedno z czterech kryteriów, a struktury użyte niepoprawnie uderzają w poprawność środków językowych. Co gorsza, jeśli komunikacja zostanie znacznie zaburzona przez niewłaściwą strukturę leksykalno-gramatyczną, uruchamia się mechanizm R→O i O→N: rozwinięty podpunkt zostaje zdegradowany do odniesienia, a odniesienie — do niezrealizowanego. Wtedy nietrafiony idiom kosztuje punkty także w treści.
Rachunek jest więc asymetryczny. Huge windows to bezpieczny zysk. Wyszukany idiom użyty niepewnie to potencjalna strata w dwóch albo trzech kryteriach. Przy poziomie A2 opłacalność jest jednoznaczna: precyzja tak, akrobatyka nie.
Ten sam mechanizm na maturze rozszerzonej opisuję w tekście o idiomach i kolokacjach — tam stawka jest inna, ale logika identyczna.
Ile to jest „kilka“?
Informator nie podaje liczby i nie da się jej wyprowadzić — nie ma progu w rodzaju „pięć precyzyjnych sformułowań = 2 punkty“. Jest jednak punkt odniesienia: w obu pracach ocenionych na 2 punkty CKE wymieniła sześć przykładów.
W pracy na 50–120 wyrazów sześć konkretnych wyrażeń to mniej więcej jedno na dwa zdania. To realistyczny cel, który da się postawić uczniowi wprost: w każdym akapicie znajdź jedno miejsce, gdzie zamiast oceny ogólnej wstawisz konkret.
Co wtedy?
Czy uczeń musi używać idiomów, żeby dostać 2 punkty?
Nie. W pracach ocenionych na 2 punkty CKE nie wskazała ani jednego idiomu — wymieniła zwroty takie jak huge windows, go sightseeing czy a piece of banana. Wymagany poziom to A2.
Czy powtórzenie tego samego precyzyjnego wyrażenia liczy się dwa razy?
Kryterium ocenia zróżnicowanie struktur leksykalno-gramatycznych użytych w wypowiedzi, więc powtarzanie tego samego zwrotu nie buduje zakresu. Chodzi o kilka różnych precyzyjnych sformułowań.
Uczeń napisał krótką, ale bardzo konkretną pracę. Czy dostanie 2 punkty za zakres?
Jeśli praca ma co najmniej 40 wyrazów — tak, zakres oceniany jest normalnie. Poniżej 40 wyrazów wypowiedź jest oceniana wyłącznie w kryterium treści, a zakres automatycznie dostaje 0. Szczegóły w tekście o limicie słów.
Czy very i stopień najwyższy podnoszą zakres?
Nie. To środki o wysokim stopniu pospolitości. Dodatkowo very, much, many, a lot oraz stopień wyższy i najwyższy przymiotnika nie stanowią rozwinięcia podpunktu w kryterium treści.
Kiedy zakres dostaje 0 punktów?
Gdy jest bardzo ograniczony w stopniu uniemożliwiającym realizację polecenia. Sam ubogi język to 1 punkt — zero wymaga sytuacji, w której odbiorca nie może zrozumieć, co uczeń chciał przekazać.
Czy kalki z polskiego obniżają zakres?
Tak, pośrednio. Do precyzji wyrażania myśli zalicza się charakterystyczny dla danego języka sposób wyrażania znaczeń — There is a book on the table. zamiast On the table is a book.
Najbardziej sporne kryterium
Zakres jest z tej czwórki najbardziej ocenny — nie ma tu tabeli jak przy treści ani progu jak przy 40 wyrazach. Dwie osoby potrafią spojrzeć na tę samą pracę i policzyć „kilka precyzyjnych sformułowań“ inaczej.
Classovo wypisuje konkretne wyrażenia z pracy ucznia, które kwalifikują się jako precyzyjne, i pokazuje je obok pozostałych kryteriów CKE — razem z feedbackiem, co dokładnie można było ująć konkretniej.
Pięć prac miesięcznie sprawdzisz za darmo — bez karty, bez zobowiązań.
Skala punktowa, definicja precyzyjnych sformułowań oraz listy wyrażeń wskazanych w ocenionych wypowiedziach pochodzą z Informatora o egzaminie ósmoklasisty z języka angielskiego od roku szkolnego 2024/2025, opracowanego przez Centralną Komisję Egzaminacyjną.