„Uczeń zafiksował się na wypadku. Nie wspomniał nic o wyjeździe na ferie. Czy dobrze mi się wydaje, że za treść zero i za całe zadanie zero?” – takie pytanie pojawia się w grupach dla anglistek po każdym próbnym egzaminie ósmoklasisty. I prawie zawsze pada w komentarzach kilka sprzecznych odpowiedzi.
Problem w tym, że pod hasłem „praca nie na temat” kryją się dwie zupełnie różne sytuacje, które CKE traktuje inaczej. Rozłóżmy to na czynniki pierwsze – na prawdziwych zadaniach z arkuszy egzaminacyjnych.
Krótka odpowiedź
Nie zawsze. Zero we wszystkich kryteriach z automatu dostaje tylko wypowiedź całkowicie niezgodna z poleceniem – czyli taka, która nie ma z zadaniem nic wspólnego.
Znacznie częstszy przypadek – uczeń pisze „obok tematu”, myli kontekst albo mija się z kluczowym elementem jednego podpunktu – nie jest oceniany zerojedynkowo. Egzaminator ocenia wtedy podpunkt po podpunkcie. Dopiero jeśli w efekcie treść wyjdzie 0 punktów, reszta kryteriów też spada do zera – ale to inna ścieżka i inne konsekwencje.
Dwie sytuacje, które łatwo pomylić
Sytuacja A: wypowiedź całkowicie niezgodna z poleceniem
Informator CKE wymienia cztery przypadki, w których wypowiedź jest oceniana na 0 punktów w każdym kryterium:
- jest nieczytelna,
- jest całkowicie niezgodna z poleceniem,
- jest niekomunikatywna dla odbiorcy (np. napisana fonetycznie),
- została odtworzona z podręcznika lub innego źródła – nie jest wtedy uznawana za wypowiedź sformułowaną przez ucznia.
Słowo „całkowicie” jest tu kluczowe. Chodzi o pracę, która nie realizuje polecenia w żadnym wymiarze – uczeń miał napisać wpis o szkolnym filmie, a opisał swojego psa. W takiej pracy egzaminator nie oznacza błędów.
Sytuacja B: uczeń minął się z kluczowym elementem podpunktu
To ten przypadek, który realnie ląduje na biurku nauczyciela dziesięć razy częściej. Uczeń pisze e-mail, trzyma formę, temat ogólnie się zgadza – ale w jednym albo dwóch podpunktach napisał coś innego niż wymagało polecenie.
CKE jest tu precyzyjna: jako podpunkt, do którego uczeń się nie odniósł, traktuje się wypowiedź, która (a) nie realizuje tego podpunktu albo (b) realizuje go w sposób całkowicie niekomunikatywny.
Czyli: nie zerujemy całej pracy. Zerujemy jeden podpunkt i oceniamy dalej normalnie.
Jak liczy się treść na egzaminie ósmoklasisty
Wypowiedź pisemna to 10 punktów, czyli około 20% całego wyniku: treść (0–4), spójność i logika wypowiedzi (0–2), zakres środków językowych (0–2), poprawność środków językowych (0–2).
W ocenie treści egzaminator sprawdza najpierw, do ilu podpunktów polecenia (potocznie: „kropek”) uczeń się odniósł, a następnie ile z nich rozwinął w zadowalającym stopniu. Wynik odczytuje się z tabeli:
| Odniósł się do: | rozwinął 3 | rozwinął 2 | rozwinął 1 | rozwinął 0 |
|---|---|---|---|---|
| 3 podpunktów | 4 pkt | 3 pkt | 2 pkt | 1 pkt |
| 2 podpunktów | – | 2 pkt | 1 pkt | 1 pkt |
| 1 podpunktu | – | – | 1 pkt | 0 pkt |
| 0 podpunktów | – | – | – | 0 pkt |
Przykład podany przez samą CKE: uczeń, który odniósł się do 2 podpunktów i oba rozwinął, dostaje 2 punkty.
„Rozwinięcie” to nie jest wzmianka. To albo dwa odniesienia do danego podpunktu, albo jedno rozbudowane – jeden aspekt opisany bardziej szczegółowo. Ważne: wyrazy very, much, many, a lot oraz stopień wyższy i najwyższy przymiotnika nie stanowią rozwinięcia, niezależnie od tego, ile razy się powtórzą.
Zasada nadrzędności treści – dlaczego świetny angielski nie uratuje pracy
To jest miejsce, w którym najczęściej rodzi się poczucie niesprawiedliwości. CKE stosuje dwie reguły, które sprawiają, że treść „ciągnie” pozostałe kryteria:
- Jeżeli wypowiedź została oceniona na 0 punktów w kryterium treści – we wszystkich pozostałych kryteriach również przyznaje się 0 punktów.
- Jeżeli wypowiedź została oceniona na 1 punkt w kryterium treści – we wszystkich pozostałych kryteriach przyznaje się maksymalnie 1 punkt.
W praktyce oznacza to, że praca ze wzorową gramatyką, bogatym słownictwem i idealną spójnością – ale minięta z tematem – może dać uczniowi 4 punkty zamiast 10. Albo zero.
Ważny szczegół: czy egzaminator zaznacza błędy w pracy na 0 punktów?
To rozróżnienie ucieka niemal wszystkim, a jest w zasadach oceniania wprost:
| Sytuacja | Punkty | Czy oznacza się błędy? |
|---|---|---|
| Praca całkowicie niezgodna z poleceniem | 0 w każdym kryterium | Nie |
| Treść oceniona na 0 pkt (przez tabelę) | 0 w każdym kryterium | Tak |
| Treść oceniona na 1 pkt | max 1 pkt w pozostałych | Tak |
| Praca krótsza niż próg długości | oceniana tylko za treść | Nie |
Dla nauczyciela to praktyczna wskazówka: jeśli oceniasz pracę „obok tematu”, i tak przechodzisz przez błędy językowe. Uczeń musi zobaczyć, co napisał dobrze – nawet jeśli punktów nie dostał.
Przypadek 1: wyjazd w polskie góry (arkusz CKE, kwiecień 2019)
Zadanie 14. Proponujesz grupie przyjaciół z Anglii wyjazd w polskie góry. W e-mailu do jednego z nich:
- napisz, dlaczego warto pojechać w polskie góry
- opisz osobę, która będzie się Wami opiekować podczas Waszego wyjazdu
- doradź, co powinni ze sobą zabrać, i uzasadnij dlaczego.
Wstęp:
Hi John,
How about going on a trip to the mountains somewhere in Poland?
Skupmy się na drugim podpunkcie: opisz osobę, która będzie się Wami opiekować. Kluczowe elementy są dwa – ma być opis i ma dotyczyć opiekuna. Zobacz, jak CKE kwalifikuje realne odpowiedzi uczniów:
| Odpowiedź ucznia | Ocena CKE | Dlaczego |
|---|---|---|
| We’ll go with my dad. | nie odniósł się | Wskazuje osobę, ale jej nie opisuje |
| John will take care of us. | nie odniósł się | Imię to nie opis |
| My brother is going with us. He is nice and cheerful. | obniżenie z R do O | Jest opis, ale nie wynika, że brat sprawuje opiekę |
| Our couch is strong. | nie odniósł się | Literówka zmienia znaczenie: couch to kanapa, nie trener |
| Our tour guide is responsible and talkative. | odniósł się i rozwinął | Opis + jasne wskazanie opiekuna |
To jest właśnie „praca obok tematu” w miniaturze. Uczeń pisze o właściwej osobie, w poprawnym angielskim – ale nie realizuje kluczowego elementu podpunktu. Nie zerujemy przez to całej pracy. Zerujemy ten jeden podpunkt.
Wynik: jeśli uczeń pozostałe dwa podpunkty odniósł i rozwinął, ma 2 punkty za treść – i pełne 6 punktów do zdobycia w pozostałych kryteriach. Sufit: 8/10, a nie zero.
Przypadek 2: film o Dniu Sportu (arkusz CKE, maj 2024)
Zadanie 14. Twoja klasa nakręciła film o Dniu Sportu, który odbył się w Waszej szkole. Przygotuj wpis na stronę internetową Twojej szkoły, w którym:
- wyjaśnisz, dlaczego postanowiliście nakręcić ten film
- przedstawisz problem, który pojawił się podczas filmowania
- zachęcisz do obejrzenia filmu i do wyrażenia opinii o nim.
Wstęp:
Hi everybody,
I’m so proud! My class made a film about the Sports Day at our school last week.
Tutaj najciekawszy jest podpunkt drugi: przedstawisz problem, który pojawił się podczas filmowania. Dwa słowa „podczas filmowania” decydują o wszystkim.
| Odpowiedź ucznia | Ocena CKE |
|---|---|
| We had a problem with bad weather. | obniżenie z O do N – nie wynika, że problem był podczas filmowania |
| While filming we had a problem with bad weather. | odniósł się |
| It was a disaster! | nie odniósł się – emocja to nie problem |
| We had a big problem. | nie odniósł się – sam przymiotnik nie wystarczy |
| Everybody helped to make the film. | nie odniósł się – sytuacja nie jest problematyczna |
| We had to record the medal ceremony twice, because it was very noisy. | odniósł się i rozwinął |
Zwróć uwagę na pierwszą i drugą linijkę. Ta sama treść, dwa słowa różnicy, dwa różne wyniki. To jest dokładnie ten mechanizm, który uczniowie nazywają „przecież napisałem to samo”.
Podobnie działa podpunkt pierwszy – dlaczego postanowiliście nakręcić film. CKE nie uznaje odpowiedzi o tematyce filmu (Our film was about team sports.) ani o szczegółach technicznych (The film was 30 minutes long.). Uczeń pisze o filmie, zgodnie z tematem pracy – ale nie odpowiada na pytanie „dlaczego”.
Mechanizm, który warto znać: R→O i O→N
W zasadach oceniania pojawiają się skróty, które wyjaśniają, dlaczego „prawie dobra” realizacja spada o oczko:
- R→O – podpunkt rozwinięty zostaje potraktowany jako tylko odniesiony,
- O→N – podpunkt odniesiony zostaje potraktowany jako niezrealizowany.
Obniżenie następuje m.in. wtedy, gdy komunikacja jest znacznie zaburzona przez niewłaściwą strukturę leksykalno-gramatyczną, albo gdy z pracy nie wynika, że uczeń pisze o tym, o co pytało polecenie. To jest formalna nazwa zjawiska, które nauczyciele opisują jako „napisał obok”.
Osobna reguła dotyczy języka polskiego w pracy: jeśli uczeń realizuje kluczowy fragment po polsku, realizację uznaje się za niekomunikatywną (We decided to make this film because we saw ogłoszenie. – nie odniósł się). Jeśli polskie słowo pojawia się we fragmencie niekluczowym, fragment po prostu nie jest brany pod uwagę w ocenie treści.
Jak uchronić ucznia przed pracą nie na temat
Cztery nawyki, które eliminują większość rozjazdów:
- Podkreśl kluczowe słowo w każdym podpunkcie – nie cały podpunkt, tylko to jedno słowo, które decyduje: „podczas filmowania“, „osobę, która będzie się Wami opiekować“, „dlaczego postanowiliście”.
- Zaznaczaj dwoma haczykami. Pierwszy, gdy uczeń odniósł się do podpunktu. Drugi, gdy go rozwinął. Trzy podwójne haczyki = maksimum za treść.
- Pilnuj podpunktów dwuczłonowych. „Doradź, co zabrać, i uzasadnij dlaczego” albo „zachęć do obejrzenia i do wyrażenia opinii” – żeby podpunkt był rozwinięty, uczeń musi tknąć oba człony. Jeden człon, choćby rozbudowany, to nadal tylko „odniósł się”.
- Ćwicz na cudzych pracach obok tematu. Daj uczniom pracę minioną z poleceniem i poproś, żeby sami wskazali moment rozjazdu. To działa lepiej niż dziesięć poprawnych wzorów.
Najczęstsze pytania
Czy praca nie na temat oznacza zawsze 0 punktów za całe zadanie?
Nie. Zero we wszystkich kryteriach z automatu dotyczy wypowiedzi całkowicie niezgodnej z poleceniem. Jeśli uczeń zrealizował choć część polecenia, egzaminator ocenia treść podpunkt po podpunkcie – i dopiero wynik tej oceny decyduje o pozostałych kryteriach.
Uczeń pominął jeden podpunkt. Ile maksymalnie może dostać?
Jeśli odniósł się do 2 podpunktów i oba rozwinął – zgodnie z tabelą CKE otrzyma 2 punkty za treść. Pozostałe kryteria ocenia się wtedy normalnie, więc teoretyczne maksimum to 8 na 10 punktów.
Czy zaznacza się błędy w pracy ocenionej na 0 punktów?
To zależy od podstawy zera. W pracy całkowicie niezgodnej z poleceniem błędów się nie oznacza. Jeśli natomiast treść wyszła 0 punktów z tabeli oceniania – błędy w pracy są oznaczane.
Uczeń napisał wpis na bloga zamiast e-maila. Co wtedy?
Forma nie jest na egzaminie ósmoklasisty osobnym kryterium. Ale jeżeli zmiana formy sprawia, że wypowiedź przestaje realizować polecenie i traci sens komunikacyjny wobec wskazanego odbiorcy, egzaminator ocenia to przez pryzmat treści – i wynik może być bardzo niski.
Czy uczeń może realizować podpunkty w innej kolejności?
Tak. CKE stwierdza wprost, że sama zmiana kolejności nie może być podstawą do obniżenia punktacji w kryterium spójności i logiki wypowiedzi. Realizację podpunktów ocenia się w całej wypowiedzi – odniesienia do tego samego podpunktu mogą wystąpić w różnych jej częściach.
Nie musisz za każdym razem wracać do informatora
Ocena jednej wątpliwej pracy potrafi zająć dwadzieścia minut – tabela treści, uwagi dodatkowe, zasada nadrzędności treści, R→O, O→N. A prac jest trzydzieści.
Classovo ocenia wypowiedź pisemną z egzaminu ósmoklasisty i matury dokładnie według tych samych zasad – pokazuje, do których podpunktów uczeń się odniósł, które rozwinął, i wylicza punkty w każdym kryterium wraz z feedbackiem dla ucznia. Średnio 2 minuty zamiast dwudziestu.
Pięć prac miesięcznie sprawdzisz za darmo – bez karty, bez zobowiązań.
Polecenia i przykłady realizacji podpunktów pochodzą z dokumentów „Zasady oceniania rozwiązań zadań” Centralnej Komisji Egzaminacyjnej do arkuszy egzaminu ósmoklasisty z języka angielskiego (kwiecień 2019 i termin główny 2024) oraz z Informatora o egzaminie ósmoklasisty z języka angielskiego.