Tag: idiomy

Jest jeden błąd w uczeniu idiomów do rozszerzenia, który potrafi uczniowi odjąć punkty zamiast je dodać – i łatwo popełnić go w dobrej wierze. Dobrze dobrany idiom przesuwa rozprawkę z 2 na 3 punkty w kryterium zakresu środków. Źle dobrany – odejmuje w dwóch miejscach naraz. Cała sztuka polega na tym, żeby wiedzieć, po której stronie tej granicy jest konkretny zwrot – i tego właśnie nauczysz się z tego tekstu, wprost wg zasad oceniania CKE.

Krótka odpowiedź

Podbijają tylko jeśli są trafne, poprawne i pasują do stylu. Zasady oceniania CKE wprost nagradzają frazeologię: na 3 punkty za zakres wymaga się fragmentów cechujących się „naturalnością i różnorodnością frazeologiczną”. Ale ten sam idiom potrafi zaszkodzić, gdy jest zbyt potoczny (uderza w jednolitość stylu i obniża zakres) albo źle użyty (staje się błędem leksykalnym i obniża poprawność). Kluczowa zasada dla uczniów: lepiej mniej, a pewnie.

Dlaczego idiomy i kolokacje w ogóle podbijają zakres

Kryterium zakresu środków językowych (0–3 pkt) ocenia zróżnicowanie i precyzję słownictwa oraz struktur. CKE opisuje kolejne poziomy tak:

• 3 pkt – w pracy występują dość liczne fragmenty cechujące się naturalnością i różnorodnością frazeologiczną oraz precyzją.
• 2 pkt – takich fragmentów jest kilka, ale w większości użyte są struktury pospolite.
• 1 pkt – głównie struktury o wysokim stopniu pospolitości.
• 0 pkt – wyłącznie struktury pospolite.

„Różnorodność frazeologiczna” to właśnie kolokacje i idiomy. Zdający, który napisze make a decision zamiast do a decision, heavy traffic zamiast big traffic albo mitigate the risk zamiast make the risk smaller, pokazuje egzaminatorowi dokładnie tę precyzję, za którą przyznaje się punkty. To odróżnia pracę na 3 punkty od poprawnej, ale „płaskiej”.

Gdzie idiom zaczyna szkodzić – dwa mechanizmy

Ten sam element, który miał podbić punkty, potrafi je odebrać. Warto uświadomić uczniom oba ryzyka:

1. Za potoczny idiom obniża zakres (styl)

Rozprawka i artykuł to formy formalne. Zasady oceniania zawierają wyraźny bezpiecznik: jeżeli w wypowiedzi występują rażące lub liczne uchybienia w stosowności i/lub jednolitości stylu, liczbę punktów za zakres można obniżyć o 1 (maksymalnie do zera). Wrzucenie potocznego a piece of cake, gonna czy cool do formalnej rozprawki nie tylko nie podbije zakresu – może go obniżyć. Idiom musi pasować do rejestru.

2. Źle użyty idiom to błąd leksykalny (poprawność)

Idiom przekręcony (make the ends meet zamiast make ends meet) albo użyty ze złym przyimkiem (in the other hand zamiast on the other hand) to zwykły błąd leksykalny. Wchodzi do kryterium poprawności środków językowych (0–3 pkt) i zależnie od nasilenia obniża ocenę. To najgorszy scenariusz: uczeń zaryzykował ambitny zwrot, a dostał za to minus – zamiast plusa.

Podsumowując: trafny idiom podnosi zakres, nietrafny szkodzi podwójnie – raz przez styl, raz przez poprawność.

Jak uczyć tego bezpiecznie

• Kolokacje przed idiomami. Kolokacje (heavy rain, make progress, a major issue) są bezpieczniejsze niż barwne idiomy – rzadziej brzmią potocznie i trudniej je przekręcić, a i tak budują „różnorodność frazeologiczną”.
• Uczcie zwrotów formalnych, nie slangowych. Zamiast To sum up – Taking everything into consideration; zamiast and, but – furthermore, nevertheless. To frazeologia w dobrym rejestrze.
• Tylko sprawdzone zwroty na egzaminie. Egzamin to nie miejsce na testowanie idiomu, którego uczeń nie jest pewien. Zasada: „jeśli nie masz pewności co do formy i znaczenia – nie używaj”.
• Idiom musi coś wnosić. Wciśnięty na siłę, nie na temat, może dodatkowo zaburzyć spójność. Ma pasować do myśli, nie być ozdobą doklejoną dla punktów.

Więcej o tym, jak zakres współgra z pozostałymi kryteriami, piszemy w artykule o kryteriach oceny wypracowania.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy idiomy podnoszą punkty na maturze rozszerzonej?

Tak, jeśli są trafne, poprawne i formalne. CKE nagradza „różnorodność frazeologiczną” w kryterium zakresu środków językowych – to element pracy na 3 punkty.

Czy za potoczny idiom można stracić punkty?

Tak. Rażące lub liczne uchybienia w stosowności i jednolitości stylu pozwalają obniżyć ocenę za zakres o 1 punkt. Potoczny zwrot w formalnej rozprawce jest właśnie takim uchybieniem.

Co się dzieje, gdy uczeń przekręci idiom?

Traktuje się to jako błąd leksykalny, który obniża ocenę za poprawność środków językowych. Dlatego lepiej użyć prostszego, pewnego zwrotu niż ryzykować efektowny, ale niepewny.

Idiomy czy kolokacje – co ćwiczyć najpierw?

Kolokacje. Są bezpieczniejsze, częściej neutralne stylistycznie i trudniej je przekręcić, a i tak budują precyzję nagradzaną w kryterium zakresu.

---